(Denken en wetenschap in onze cultuur / De 'Verlichting')
Hoe het verder ging met het Humanisme
Nieuw 14/03/2002
– laatste wijziging 14/05/2002
Samenvatting: Het serieuze denkwerk, verwaarloosd door de kerk, wordt door de seculiere Europese intelligentsia met grote kracht ter hand genomen. Maar wel gebaseerd op het denken in de tweedeling natuur en genade, geloof en wetenschap. De succesvolle moderne wetenschap komt langzaam aan onder de invloed van dit seculiere denken. Dat blijft niet zonder problemen...
Het Humanisme is de beweging die de traditie van de Renaissance levend probeert te houden. Een bekend vertegenwoordiger was de Rotterdammer Erasmus, een edel mens. Hij had Grieks geleerd, zodat hij het nieuwe testament in de oorspronkelijke taal kon lezen. Hij had dat ook in het Grieks uitgegeven, samen met een nauwkeurige Latijnse vertaling, zodat duidelijk werd, met hoeveel fouten de gebruikelijke Latijnse Bijbel (de Vulgaat) behept was. Hij had toch een zekere moed ten toon gespreid met de publikatie van zijn spottende boek over de misstanden in de kerk: De lof der zotheid. Maar als het erop aan komt, stelt hij zich gereserveerd op ten opzichte van Luther, die hij te ver vindt gaan. Hij sympathiseert wel met hem, maar vindt de discussie te hard. Een beetje toegeven, dat kan toch geen kwaad? Het gaat toch ook om de vrede in Europa, om het behoud van de culturele eenheid? Als het erop aan komt, staat Erasmus aan de zijlijn en kijkt toe, beoordeelt, poogt 'neutraal' te blijven. Hij probeerde een tussenpositie in te nemen, wilde zich aan geen partij binden.
Zijn Britse collega, Thomas More, dan? Hoe stelt hij zich op? Dat is te zien in zijn houding ten opzichte van William Tyndale (1494-1536). Deze had de Bijbel in het Engels vertaald en wilde die in handen van alle mensen zien. Dit was niet naar de zin van More. Deze wilde wel enige restauratie, maar geen reformatie, waarbij het gewone volk betrokken zou zijn. Alleen door de bisschop goedgekeurde Bijbelvertalingen mochten worden gelezen, door een publiek dat door die bisschoppen werd aangewezen, en dan mochten die mensen nog alleen maar lezen wat de bisschop hen toestond om te lezen. Een ongelooflijke bevoogding dus. De reden was, dat More de gewone mensen niet in staat achtte de Bijbel goed te lezen. Die lazen hem te letterlijk. En dat gaf maar problemen. Augustinus zei dat indertijd ook al zo. Ook Luthers streven om de Bijbel onder het volk te brengen, kon More’s goedkeuring niet wegdragen. Dat had immers een enorme onrust onder de mensen gebracht, om van erger nog maar te zwijgen! Hierin wreekt zich alweer de renaissancistische oorsprong van het Humanisme, dat zich baseert op de Griekse klassieken en de Bijbel in hun licht wil gelezen zien. Dat kon men natuurlijk niet aan het gemene volk overlaten. More heeft zich in een schriftelijke discussie met Tyndale buitengewoon fel over diens opvattingen dienaangaande uitgelaten. Vooral het priesterschap van alle gelovigen, zoals dat in de Bijbel zo duidelijk wordt geleerd, was hem een doorn in het oog. We mogen concluderen, dat de humanisten in de Reformatie een af te wijzen beweging zagen. Zij wilden niet werkelijk terug naar de Schrift. Zij wilden een nette kerk met weinig macht, een fatsoenlijke maatschappij en alle zeggenschap bij een elite, die de klassieken kende. Ten diepste wilden zij alles in het werk stellen, om de Europese eenheidscultuur te behouden. De Reformatie bedreigde dat. Van Luthers worsteling hebben zij geen snars begrepen. Niet de Bijbel, niet het bevrijdende evangelie was hun richtlijn, maar de heidense, de klassieke Grieken. Wijsheid waarover Paulus spreekt als over “...de tijden der onwetendheid”. Het Humanisme ontpopte zich steeds meer als een tegenpool van de Reformatie.
Maar in tegenstelling tot de theologie, had het Humanisme wel oog voor de mogelijkheden van de moderne wetenschap. Zij zagen die als een machtig middel in de handen van de ontvoogde mens – die zich aan de macht van de kerk en ook van God eigenlijk, had onttrokken – om zelf het heft in handen te nemen en die wereld te gaan construeren, die hen voor ogen stond. Welk soort wereld dat zou worden? Daarover had Thomas More in zijn Utopia (zie Los van God) al enkele ideeën ten beste gegeven. En de wetenschap zou hen helpen om hun idealen te verwezenlijken.